Kadın, Barış ve Güvenlik yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

Kutupluluk yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

Koruma Sorumluluğu yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

Kitle İmha Silahları yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

Kültürel Güvenlik yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

Kuzey Atlantik Konseyi yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

Kendine Yardım yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

Kriz yönetimi, kurumların beklenmedik tehditler karşısında verdikleri tepkilerin tasarlanması ve uygulanmasına verilen genel isimdir. Kriz yönetimi, doğa bilimlerinde tıptan mühendisliğe ve sosyal bilimlerde güvenlik çalışmaları, siyaset bilimi ve uluslararası ilişkilerin yanısıra halkla ilişkiler ve işletme alanlarının da önemli bir çalışma konusudur.  Çok farklı disiplinler ve alanlarda kriz yönetimi konusunda yapılan çalışmalar birbirlerini beslemektedir. Bu başlık altında, Güvenlik Çalışmaları konusuna odaklanılmakla birlikte kaçınılmaz biçimde Uluslararası İlişkiler disiplini bağlamında kriz yönetiminden de bahsedilecektir.

Krizler günlük yönetişim süreçlerini kesintiye uğratacak şekilde aniden ortaya çıkan sorunlardır. Bu sorunlar ilgili kurumu ve onun paydaşlarını tehdit eden sonuçlar doğurabilirler. Benzer bir çalışma konusu olan risk yönetimi ise, ortada henüz bir tehdit yokken muhtemel tehdidin öngörüsü üzerinden hazırlık ve planlama içerdiği için kriz yönetiminden farklılaşır. Kriz yönetimi, tehdidin gerçekleştiği anda ve sonrasında sonuçlarının sınırlandırılmasını, böylece kurumun ve paydaşlarının olabildiğince az zarar görmesini, hatta krizden doğacak fırsatları değerlendirerek görece ve mutlak kazançlarını arttırmasını amaçlar.

Güvenlik Çalışmaları alanında kriz yönetimi dendiği zaman temelde dört tür krizden bahsedilebilir: Doğal afetler, insan hatası sonucu oluşan krizler, terör saldırıları ve savaş. Doğal afetler başlığı altında Covid-19 pandemisinden depremlere ve tsunamilere insan hayatını uluslararası sistemi ilgilendirecek ölçüde tehdit eden her türlü doğa olayından bahsedebiliriz. İnsan hatası sonucu oluşan kazalar, en belirgin örneklerden biri olan Çernobil faciasında görülebildiği gibi, her türlü büyük ölçekli insan kaynaklı felaketi içerir. Terör saldırıları, modern uluslararası sistemin değişmeyen kriz kaynaklarından biri olagelmiştir ve simge örneği hiç kuşkusuz 11 Eylül 2001 saldırılarıdır. Son olarak, devletlerarası savaş da güvenlik çalışmaları alanının temel kriz kaynaklarından biridir. Savaş dendiğinde kriz yönetimi, savaşın kendisinden çok, savaş çıkmasına yol açacak devletlerarası gerginliklerin yönetimini içerir. Bu tür kriz yönetiminin simge örneği ise 16-28 Ekim 1962 tarihlerinde ABD ve Sovyetler Birliği arasında yaşanan ve insanlığı Üçüncü Dünya Savaşı’nın eşiğine getiren Küba Füze Krizi’dir.

Güvenlik çalışmalarında kriz yönetiminin temel aktörü genellikle kamu otoritesidir. Bu bağlamda hangi tip krize karşı olursa olsun güvenlik çalışmaları alanında kriz yönetiminin temel aktörü devlet veya onu temsil eden kişi ve kurumlardır. Bu açıdan bakıldığında, tarihsel örneklerin çoğunda kriz yönetiminin bilfiil devlet ve hükümet başkanları ve onların görevlendirdiği bakan ya da temsilciler tarafından yürütüldüğü görülmektedir. Birinci Dünya Savaşı’na giden süreçte Haziran-Ağustos 1914 arasında büyük Avrupa güçleri arasındaki müzakereler; İkinci Dünya Savaşı öncesinde Südet Krizi ve sonrasında gerçekleşen 1938 Münih Konferansı; Ekim 1962 Küba Füze Krizi; Irak’ın Kuveyt’i işgali ile tetiklenen Ağustos 1990 Körfez Krizi bu durumun örnekleri olarak gösterilebilir.

Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında giderek gelişen uluslararası örgütler, Soğuk Savaş sonrasında kriz yönetiminin bir diğer önemli aktörü haline gelmişlerdir. Nitekim, 1950 Kore Savaşı’ndan başlayarak Birleşmiş Milletler uluslararası krizlerin yönetiminde ulus-devletlerin yanısıra önemli bir rol oynamıştır. Soğuk Savaş sonrasında giderek artan ölçüde üye devletler sınırlarının ötesinde, Yugoslavya’dan Afganistan’a uzanan bir coğrafyada kolektif güvenlik rolleri üstlenen NATO ve özellikle eski Sovyet coğrafyasında benzer işlevler üstlenen AGİT, kriz yönetiminde rol alan diğer önemli uluslararası örgütlerdir.

Küreselleşme, insan kaynaklı felaketlerde çok-uluslu şirketlerin de bir diğer önemli kriz yönetimi aktörü haline gelmesine yol açmıştır. Bu duruma verilebilecek en iyi örneklerden biri, ABD kökenli Union Carbide firmasının Hindistan’ın Bhopal şehrinde kurduğu böcek ilacı üreten fabrikadan 3 Aralık 1984’te yanlışlıkla 40 ton metil isosiyanat gazını dışarı atması ve 18.000 kişinin ölümüne, 150.000’den fazla insanın zehirlenmesine neden olması ile ortaya çıkan Bhopal felaketidir. Çokuluslu şirketlerin insan eliyle tetiklenen krizlerin yönetiminde devletlerle birlikte başat bir aktör olmasına bir diğer örnek de, 10-12 Eylül 2008’de ABD hükümeti ile masaya oturarak küresel finans sistemindeki -büyük ölçüde kendi fütursuzlukları sonucunda ortaya çıkmış- çözülmeyi önlemeye çalışan büyük yatırım bankalarıdır.

Toplumların deprem, kasırga, sel, salgın hastalık gibi doğal felaketler gördüğü hasar da büyük ölçüde devletlerin, uluslararası örgütlerin ve diğer kamu ve özel kuruluşlarının krizi nasıl yönettiğine bağlı olarak artar veya azaltılabilir. Bunun en bariz örneği halen devam etmekte olan COVID-19 pandemi krizidir. Salgının erken aşamalarında verdikleri tepkilere bağlı olarak Yeni Zelanda başta olmak üzere bazı ülkeler hastalığın yayılmasını kontrol altına alabilmişken, salgının en çok can aldığı ülke olan ABD başta olmak üzere bazı ülkelerde ise krizin topluma büyük zararlar vermesine engel olunamamıştır. Sonuçta devletlerin bu konudaki etkinliklerinden bağımsız olarak pandemiye karşı Dünya Sağlık Örgütü başta olmak üzere uluslararası örgütler, ilaç sektörü başta olmak üzere uluslararası şirketler, dünyadaki tüm toplumların değişik kesitlerini temsil eden kamu ve özel kuruluşları beraberce mücadele etmektedir.

Güvenlik Çalışmalarının daha geleneksel ve devlet odaklı bakış açısına göre, kriz yönetimi, savaş ve barış arasındaki durumun yönetimidir. İnsan odaklı anlayış, kriz yönetiminde başarı kriterini savaşın önlenmesi olarak tarif ederken, devlet odaklı realist anlayışta başarı kriteri bütüncül bir aktör olarak görülen devletin temsil ettiği ulusal çıkarın gerçekleşmesidir. Bu iki farklı anlayıştan hangisinin benimsendiği, krize çok farklı tepkiler verilmesine yol açabilir: İnsani anlayışta savaş kriz yönetiminde başarısızlığın bir sonucu iken, devlet odaklı anlayış savaşı bizatihi krizin çözüm araçlarından biri olarak da görebilir. Devlet odaklı realist anlayışın da iki farklı kriz tanımı vardır: Daha geleneksel realist bakış açısı krizi, bir aktör olarak devletin çıkarlarının beklenmedik şekilde tehdide uğradığı durumlar olarak tarif eder. Yapısalcı bakış açısı ise krizi, uluslararası sistemde uzun erimli güç dağılımlarındaki radikal değişiklikler olarak tarif eder. Birinci anlayışta kriz, devletin anlık olarak karşılaştığı bir durumdur ve her bir kriz kendi şartları içinde değerlendirilir. İkinci anlayışta kriz, dönemsel olarak tüm devletlerin karşılaştığı bir durumdur ve o dönemin kabiliyet dağılımları çerçevesinde değerlendirilir. Hangi perspektifin benimsendiğinden bağımsız olarak devletlerarası güvenlik krizlerinin ortak noktaları şu şekilde sıralanabilir:

1. Askeri aktivite ve masraflarda ani artış,
2. Ulusal ve uluslararası siyasette ani ve radikal değişimler,
3. Karar vericileri hızla ve önemli sonuçları olan kararlar almaya zorlayan gelişmeler,
4. Görece ve mutlak kazançlarda öngörülemeyen değişiklikler.

Krizler genellikle dört aşamada değerlendirilir. İlk aşama, kriz öncesi aşamadır. Burada krizin ilk uyarıları belirir ancak karar alıcıların eğilimi henüz belirgin bir tepki vermemek yönündedir, zira bu aşamada henüz temsil ettikleri aktörün hayati çıkarları zarar görmemiştir. Fakat bu aşamada dahi karar alıcıların endişe seviyeleri giderek artar ve krizi doğuran etkenlere odaklanırlar. Türkiye’nin son yirmi yıldır beklenen Doğu Marmara depremi ile ilgili genel tavrı bunun iyi bir örneğidir. İkinci aşama, kriz aşamasıdır. Bu aşamada kriz, ilgili aktörün hayati çıkarlarına zarar verir. Burası aynı zamanda liderlik vasfının da ortaya çıktığı, paydaşların lider konumundaki karar alıcılardan beklentilerinin arttığı aşamadır. Bir devlet yöneticisinin gerçek kalibresinin ortaya çıktığı zamanlar kriz zamanlarıdır. Bu nedenle, Herodot’un Pers İmparatoru Kuruş’a atfen aktardığı gibi, zor zamanlar, sert insanlar yaratır. Üçüncü aşama, hasar kontrol aşamasıdır. Karar alıcıların verdiği tepkilere bağlı olarak krizin yarattığı etkilerde azalma olur veya olmaz. Buna bağlı olarak krizin hem paydaşlara hem de karar alıcıların temsil ettiği hükümete etkisi netleşir. Son aşama, kriz sonrası aşamadır. Bu aşamada krizi yaratan faktörler ortadan kalkarken, aktörlerarası güç ve kabiliyet dağılımı bağlamındaki sonuçları da netleşir. Buna göre krizin ilgili aktöre verdiği zarar diğer aktörlere kıyasla görece kazançlar cinsinden ifade edilebilir.

Okuma Önerileri

• Kitap: Charles F. Hermann,  Crisis in Foreign Policy: A Simulation Analysis. New York: Princeton University Press, 1969.
• Kitap: Heidi Hardt, NATO’s Lessons in Crisis: Institutional Memory in International Organizations, Oxford Scholarship Online, 2018.
• Makale: Haluk Karadağ, “Kriz Yönetimi ve Uluslararası İlişkiler”, UİK Güvenlik Yazıları, No 34, Kasım 2019, https://trguvenlikportali.com/wp-content/uploads/2019/11/KrizYonetimi_HalukKaradag_v.1.pdf (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).
• Makale:  Ömer Göksel İşyar, “Definition and Management of International Crises”, Perceptions, Cilt 13, No 4, 2008, s. 1-49.

İzleme Önerileri

• Film: Thirteen Days (Yakın Tehlike), 2000.
• Dizi: Chernobyl, 2019.
• Film: Bhopal: A Prayer for the Rain (Bhopal Felaketi), 2014.
• Film: Margin Call (Oyunun Sonu), 2011.
• Belgesel: Inside Job (İç İşler), 2010.

Dinleme Önerileri

• Podcast:  Sosyal Medyada Kriz Yönetimi Nasıl Yapılır?, http://www.woopodcast.com/podcast/sosyal-medyada-kriz-yonetimi-nasil-yapilir-sosyal-medya-yonetimi-bolum-25/ (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).
• Podcast: NATO’s Lessons in Crisis: Institutional Memory in International Organizations,  https://podcasts.apple.com/us/podcast/center-for-international-security-and-cooperation-cisac/id1165112934 (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).

Kriz Yönetimi yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

Kopenhag Okulu, güvenliğin anlamlandırılması ve açıklanmasında kullanılan geleneksel kuramlara karşı çıkan bir güvenlik yaklaşımı olarak tanımlanır. Okul, güvenliğin devlet merkezli ve askeri unsurlar odaklı biçimde analiz edilmesine bir eleştiri olarak doğmuştur.

Kopenhag Okulu adlandırmasının kökleri, 1985’te Kopenhag Üniversitesi bünyesinde kurulan Barış ve Çatışma Araştırma Merkezi’nde Avrupa Güvenliği çalışma grubunun yürüttüğü “Avrupa Güvenliği’nin Askeri-Olmayan Boyutları” başlıklı projeye dayandırılabilir. Uluslararası İlişkiler alanında özellikle İngiliz Okulu’na dair çalışmaları ile bilinen Barry Buzan ve Uluslararası İlişkiler disiplinin tarihi ve sosyolojisi hakkındaki araştırmaları ile tanınan Ole Wæver’ın güvenlik konusundaki uzmanlıkları bu çatı altında birleşmiştir. Buzan ve Wæver’ın da dahil olduğu proje grubu tarafından derlenen bir kitabı (Identity, Migration and the New Security Agenda in Europe) ve özelde de Buzan’ı eleştiren çalışması ile Kopenhag Okulu adlandırmasını ilk kullanan Bill McSweeney’dir. Buzan ve Wæver bu eleştiriye cevaben 1997’de yazdıkları makalede güvenliğe kuramsal yaklaşımlarını tanımlayan bu adlandırmayı üstü kapalı biçimde onaylamışlardır.

Buzan ve Wæver, ayrı ayrı çalışmalarında temellerini attıkları ve Kopenhag Okulu’nun özü haline dönüşen üç temel unsuru –güvenlikleştirme, sektörel analiz ve bölgesel güvenlik kompleksleri- ortaklaşa çalışmalarında geliştirip, harmanlamışlardır. Örneğin, güvenlikleştirme teorisi Wæver imzası taşırken, sektörel yaklaşım ve bölgesel güvenlik kompleksi teorisi esasen Buzan tarafından ortaya atılmıştır. Orijinalinde bireysel çabalara dayalı bu yaklaşımlar bir araya getirilerek, zaman içinde Kopenhag Okulu’nun ortak simgeleri haline dönüşmüştür.

Güvenlikleştirme yaklaşımına göre, bir sorunun güvenlik tehdidi olabilmesi için bu tehdit karşısında önlem almaya yetkili aktörler tarafından herhangi bir öznenin varlığına yöneltilen bir sorun olarak tanımlanması gerekir. Bu söylem, söz konusu aktörler tarafından rutin siyasi süreçlerin dışına taşan acil ve meşruiyet kazanmış önlemler alınmasını içerir ve ilgili dinleyici kitle tarafından bu sorunun tehdit olarak kabul edilmelidir. Bir başka deyişle, söylem yoluyla tehdidin varlığı ve kapsamı inşa edilecektir.

Kopenhag Okulu, güvenlikleştirme kavramı sayesinde, Güvenlik Çalışmaları alanının salt askeri sorunlara ve devlet-temelli yaklaşımlara indirgenmemesini öngören geniş güvenlik gündemi taraftarları arasında konumlanmış, bir yandan da bireylerin varlığını ve refahını etkileyebilecek her şeyin güvenlik sorunu olarak kabul edilmesini reddederek, geleneksel görüştekilerin güvenlik kavramının anlamını yitirmesine dair endişelerini gidermiştir. Bu üçüncü yol yaklaşımına göre, Kopenhag Okulu’na göre her şey güvenlik sorunu değildir, güvenlik söylem yoluyla inşa edilir.

ABD Başkanı George W. Bush’un 29 Ocak 2002 tarihli “Birliğin Durumu” konuşması güvenlikleştirme için açıklayıcı bir örnek teşkil eder. Bu konuşmasında Bush, “Şer Ekseni” olarak tanımladığı İran, Irak ve Kuzey Kore’nin kitle imha silahları geliştirip, terörizme destek vererek ABD’yi ve dünyayı tehdit ettiği söyleminde bulunmuştur.

Güvenlikleştirme yoluyla güvenliğin inşası, salt “olmayan” sorunların güvenlik tehditleri olarak yaratılması olarak anlaşılmamalıdır. COVID-19 salgınıyla birlikte, neredeyse tüm dünyada sağlık alanındaki güvenlikleştirmeler eliyle alınan olağanüstü önlemlere meşruiyet kazandırıldığı hepimizin tanık olduğu gelişmelerdir. Örneğin, tüm dünyada orduların COVID-19 “tehdidi” ile mücadele kapsamında görevlendirilmeleri yine güvenlik söylemleri sonucunda alınmış olağanüstü tedbirler olarak kabul edilebilir.

Kopenhag Okulu sektörel analiz çerçevesi oluşturarak, güvenliği askeri, ekonomik, çevresel, toplumsal ve siyasi sektörlerde ele almakta, bir başka deyişle güvenlikleştirme teorisini bu beş sektöre uyarlamaktadır. Güvenlik sektörleri, aslında ampirik olarak var olmayan, fakat araştırmada basitlik sağlamak üzere kullanılan analitik araçlardır. Askeri güvenlik, devletlerin saldırı ve savunmaya dayalı silahlı kabiliyetleri ile birbirlerinin niyetleri konusundaki algılamaları arasında iki-düzeyli karşılıklı etkileşime ilişkindir. Siyasi güvenlik, devletlerin örgütsel istikrarı, hükümet sistemleri ve onlara meşruiyet veren ideolojilere ilişkindir. Ekonomik güvenlik, devletin gücünü ve refahını kabul edilebilir düzeyde sürdürebilmek için kaynaklara, finansmana ve pazarlara erişime ilişkindir. Toplumsal güvenlik, dil, kültür, dini ve ulusal kimlik ile geleneklerin geleneksel kalıplarının gelişimi için kabul edilebilir koşullar dahilinde sürdürülebilirliğine ilişkindir. Çevresel güvenlik, tüm diğer insani teşebbüslerin varlığının dayandığı gerekli destek sistemi olarak yerel ve gezegenin biyosferinin korunmasına ilişkindir.

Bölgesel güvenlik kompleksleri ise güvenlik sorunları makul biçimde birbirinden bağımsız olarak çözülemeyecek ya da analiz edilemeyecek kadar güvenlikleştirme ve güvenlik-dışılaştırma süreçleri birbirine bağlı olan birimlerden oluşan kümeleri ifade eder. Okul, teorinin en çok eleştirildiği “Avrupa-merkezli” görünümünü sona erdirerek, bölgesel güvenlik için genel bir teori oluşturma gayesi ile Regions and Powers başlıklı çalışmada dünyayı Kuzey Amerika, Güney Amerika, Avrupa, Sovyet-sonrası alan, Ortadoğu, Güney Afrika, Orta Afrika, Güney Asya ve Doğu Asya şeklinde dokuz güvenlik bölgesine ayırmak suretiyle, bu bölgelerdeki güvenlik dinamiklerini analiz etmiştir.

Kopenhag Okulu’nun bahsi geçen üç temel unsurla anılan teorik çerçevesi az sayıda yazarın katılımıyla –özellikle de Buzan ve Wæver tarafından- çizilmiştir. Buzan ve Wæver’in Kopenhag Okulu’nun gelişimine sağladıkları bu katkı, Güvenlik Çalışmalarındaki yeni yaklaşımın neredeyse tamamen bu iki yazarın adıyla anılmasına neden olmaktadır. Kopenhag Okulu temsilcilerini Buzan ve Wæver ile yukarıda belirtilen projenin araştırmacıları ile sınırlamamak gerekir. Kopenhag Okulu yaklaşımları, günümüzde Wæver’in yarı-zamanlı temsilci olarak tanımladığı pek çok yazar tarafından göç, azınlık hakları, AIDS, terörizm, insan kaçakçılığı, kalkınma, demokrasi ve çevre gibi çeşitli tematik alanlara ve/veya Kanada’dan Kazakistan’a kadar farklı coğrafyalara artan bir biçimde uyarlanmaktadır.

Kopenhag Okulu bugüne kadar sayısız eleştiriye maruz kaldı. Bölgesel analiz düzeyine verilen öncelikten insan güvenliğinin analiz merkezine alınmamasına, Avrupa-odaklı bir perspektif benimsenmesinden feminist güvenliğin gözardı edilmesine, yazılı-sözlü söylemin öncelenmesinden bedensel edimlerin ya da medyadaki görsellerin dikkate alınmamasına kadar pek çok farklı açıdan eleştirildi. Son olarak 2020’de, Alison Howell ve Melanie Richter-Montpetit tarafından kaleme alınan bir makalede, özellikle güvenlikleştirme yaklaşımının “ırkçı düşünceyi” içerdiği, metodolojik olarak “beyaz odaklı” ve “siyahi karşıtı ırkçı” olduğu eleştirileri dile getirildi. Tüm bu eleştirilere toplu olarak bakıldığında, Kopenhag Okulu’nun ne kadar önemli ve ne ölçüde tartışmalı bir analiz çerçevesi yarattığı açıkça görülmektedir.

Okuma Önerileri

• Kitap: Barry Buzan, People, States, and Fear: The National Security Problem in International Relations, Brighton, Harvester Wheatsheaf, 1983.
• Kitap: Barry Buzan, Ole Wæver ve Jaap de Wilde, Security: A New Framework for Analysis, Boulder, Londra, Lynne Rienner Publishers, 1998.
• Kitap: Barry Buzan ve Ole Wæver, Regions and Powers: The Structure of International Security, Cambridge, Cambridge University Press, 2003.
• Kitap: Ole Wæver, vd. (der.), Identity, Migration and the New Security Agenda in Europe, Londra, Pinter Publishers, 1993.
• Makale: Bill McSweeney, “Identity and Security: Buzan and the Copenhagen School”, Review of International Studies, Cilt 22, No 1, 1996.
• Makale: Sinem Akgül-Açıkmeşe, “Algı mı, Söylem mi? Kopenhag Okulu ve Yeni Klasik Gerçekçilikte Güvenlik Tehditleri”, Uluslararası İlişkiler, Cilt 8, No 30, 2011, s. 43-73.
• Makale: Alison Howell ve Melanie Richter-Montpetit, “Is securitization theory racist? Civilizationism, methodological whiteness, and antiblack thought in the Copenhagen School”, Security Dialogue, Cilt 51, No 1, 2020, s. 3-22.

İzleme Önerileri

• Film: Wag the Dog (Başkanın Adamları), 1997.
• Film: Canadian Bacon (Kanada Salamı), 1995.
• Konuşma: Sinem Akgül Açıkmeşe, Kopenhag Okulu ve Güvenlikleştirme, https://www.youtube.com/watch?v=B17EFLPsp_E (Erişim Tarihi: 19 Kasım 2020).
• Kısa Video: https://edition.cnn.com/videos/bestoftv/2013/02/11/memorable-sotu-bush.cnn
• Konuşma: Ole Wæver, Securitization Theory, The Open University, https://www.youtube.com/watch?v=wQ07tWOzE_c (Erişim tarihi: 26 Kasım 2020).

Dinleme Önerileri

• Podcast: DHN Interviews Barry Buzan, Duck of Minerva, Podcast No 15, 12 Kasım 2012, https://duckofminerva.com/wp-content/uploads/DoM-Episode_15.mp3 (Erişim tarihi: 26 Kasım 2020).

Kopenhag Okulu yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

Kolektif savunma, NATO başta olmak üzere bölgesel savunma örgütlerinin temel prensibi olan ilkedir. Kolektif savunmada amaç, tek tek üyelerin karşılaşabileceği tehditleri caydırmak için bir güvenlik örgütünün tüm üyelerinin gücünü aynı havuzda toplamaktır. Felsefi olarak, Alexandre Dumas’ın Üç Silahşörler’i ile popülerleşen, aynı zamanda İsviçre Konfederasyonu’nun gayriresmi sloganı olan unus pro omnibus, omnes pro uno (Birimiz hepimiz, hepimiz birimiz için) prensibinin uluslararası güvenlik alanına taşınmasından ibarettir. Bu prensip aynı zamanda Birleşmiş Milletler Şartı’nın 51. maddesinde yer alan bireysel ve toplu öz savunma tedbirlerinin de temelini oluşturur ve hem BM tarafından örgütlenen kolektif güvenlik, hem de NATO gibi bölgesel örgütler tarafından üstlenilen kolektif savunma faaliyetlerinin meşruiyet kaynağını oluşturur. Bu nedenle, kolektif savunma ile kolektif güvenlik arasındaki farkları belirmek gerekir:

1. Kolektif güvenlik daha kapsayıcı olan terimdir, buna karşın kolektif savunmanın kapsadığı alan daha dardır: İlke olarak kolektif güvenlik küresel, kolektif savunma ise bölgeseldir.
2. Prensip olarak kolektif güvenlik tüm aktörleri içermelidir. Kolektif savunma ise sadece çıkarları benzeşen ve ortak tehdit algısına sahip aktörleri içerir.
3. Kolektif güvenlikte bazı tehditler önceden tanımlanmış olsa da içerik çok daha geneldir. Kolektif savunmada ise tehdit algısı ve o tehdidin kaynağı olan aktör(ler) çok daha net biçimde bilinir ve tanımlanır.
4. Kolektif güvenlik BM’den başlayan küresel bir meşruluk zincirine sahiptir. Kolektif savunma ise bölgesel olarak örgütlenir.

Günümüzün en bilinen ve etkin uluslararası kolektif savunma örgütü NATO’dur. NATO’nun kurucu antlaşması olan Washington Antlaşması’nın kalbi, 4. ve 5. maddeleridir. Anlaşmanın 4’üncü maddesi uyarınca bir müttefik toprak bütünlüğü, siyasi bağımsızlığı ya da güvenliğinin tehdit edildiğini düşündüğünde, tüm müttefiklerle danışma talebinde bulunabilmektedir. Kolektif savunmanın ilkeleri ise 5. maddede şu şekilde ifade edilir:

“Taraflar, Kuzey Amerika’da veya Avrupa’da içlerinden bir veya daha çoğuna yöneltilecek silahlı bir saldırının hepsine yöneltilmiş bir saldırı olarak değerlendirileceği ve eğer böyle bir saldın olursa BM Yasası’nın 51. Maddesinde tanınan bireysel ya da toplu öz savunma hakkını kullanarak, Kuzey Atlantik bölgesinde güvenliği sağlamak ve korumak için bireysel olarak ve diğerleri ile birlikte, silahlı kuvvet kullanımı da dahil olmak üzere gerekli görülen eylemlerde bulunarak saldırıya uğrayan Taraf ya da Taraflara yardımcı olacakları konusunda anlaşmışlardır. Böylesi herhangi bir saldırı ve bunun sonucu olarak alınan bütün önlemler derhal Güvenlik Konseyi’ne bildirilecektir. Güvenlik Konseyi, uluslararası barış ve güvenliği sağlamak ve korumak için gerekli önlemleri aldığı zaman, bu önlemlere son verilecektir.”

Burada da görüldüğü üzere, NATO bağlamındaki kolektif savunma, sadece NATO üyelerini bağlayan bölgesel bir sınırlılıktadır ve BMGK tarafından düzenlenen küresel kolektif güvenliğe tabidir. Soğuk Savaşın sonuna kadar olası bir SSCB saldırısına karşı Avrupa’nın kolektif olarak savunulmasına odaklanan NATO, Soğuk Savaşın sona ermesinin ardından 1990’larda BMGK onayı ile girişilen kolektif güvenlik operasyonlarında rol oynamıştır.

NATO tarihinde 5. madde sadece bir kez, 11 Eylül 2001 saldırıları sonrasında müttefiklerin ABD’ye desteği için yürürlüğe konulmuştur. El-Kaide’nin bir devlet-aktör olmamasına karşın, 5. maddenin içeriğinde yer alan  “silahlı bir saldırı karşısında bireysel ya da toplu öz savunma hakkı” çerçevesinde diğer NATO üyeleri, ABD’ye destek vermiştir. Bu desteğin ilk ayağını, Amerikan hava sahasının benzer saldırılar için kullanılmasına karşı NATO ülkelerinin AWACS erken uyarı uçaklarının kullanıldığı Eagle Assist Harekatı oluşturmuştur. 4 Ekim 2001’de toplanan Kuzey Atlantik Konseyi’nin 5. madde çerçevesinde aldığı karar doğrultusunda 9 Ekim’de başlayan harekata 13 NATO üyesi destek vermiş, AWACS uçuşları Mayıs 2002’ye dek sürmüştür. İkinci olarak NATO, 6 Ekim’de aldığı kararla başlayan “Etkin Çaba” (Active Endeavor) Harekatı çerçevesinde Doğu Akdeniz’de üye devletlerin donanma unsurları ile terörle mücadele kapsamında denetimler yapmak için devriye gezmeye başlamıştır.

NATO daha sonra Suriye ve Ukrayna krizleri sırasında da 5. maddeye referansla hareket etmiştir.   Suriye krizi çerçevesinde 28 Şubat 2020’de Türkiye’nin çağrısı ile toplanarak Türkiye’ye desteğini göstermiştir. Ukrayna’da Rus destekli ayrılıkçıların eylemleri ve Rusya’nın Kırım’ı ilhakı karşısında da NATO, Ukrayna üye devletlerden biri olmamasına karşın, NATO’nun 1997 NATO-Ukrayna Şartı gereği “Ukrayna’nın egemenlik, bağımsızlık, bütünlük, demokratik gelişim, ekonomik refah ve sınırların değişmezliği ilkelerini Orta ve Doğu Avrupa’da ve Avrupa kıtasının tamamında güvenliğin anahtar unsurlarından” görmesi nedeniyle Ukrayna hükümetine bu çerçevede destek vermiştir. 

Soğuk Savaş sona erdikten sonra, bu döneme özgü bütüncül ve tek tip Sovyet/Varşova Paktı kaynaklı tehditlerin yerini, uluslararası belirsizlikten kaynaklanan ve devlet-altı aktörlerde cisimleşen tehditler almıştır. 1990’lar ve 2000’lerin gündemi bu nedenle kolektif savunmadan kolektif güvenliğe odaklanmıştır. Fakat2010’lar itibariyle, Çin’in bir muadil rakip güç olarak ABD ve müttefiklerini giderek daha fazla zorlaması ile Doğu Avrupa, İskandinavya, Karadeniz ve Baltık bölgelerinde Rus askeri profilinin giderek belirginleşmesi NATO’nun kolektif savunma işlevinin yeniden öne çıkmasına neden olmaktadır. Bu bağlamda NATO, hem Rusya’nın benimsediği hibrit savaş doktrinine karşı hem de konvansiyonel askeri tehditlere karşı ittifak üyelerinin ortak çabalarını kolektif savunma ilkesi altında örgütlemeye çalışmaktadır.

Günümüzde başat kolektif savunma örgütü olarak NATO’nun önündeki en önemli meydan okuma, dışarıdan ziyade içeriden gelmektedir. 2016 yılında iktidara gelen Donald Trump yönetimi, Avrupalı müttefikleri ile farklılaşan tehdit algısı ve özellikle kolektif savunmanın maddi yükünün paylaşımı konularında İttifak içerisinde derin bir güven krizi yaratmıştır. Öte yandan, son dönemde Doğu Akdeniz ve Libya’da bizatihi ittifak üyeleri Fransa, Türkiye ve Yunanistan’ın karşı karşıya gelmeleri İttifakın kolektif savunma açısından etkinliğini sorgulatmıştır. Kasım 2020 seçimlerinde zaferini ilan eden yeni ABD yönetimi için en önemli sorunlardan biri, bir kolektif savunma örgütü olarak NATO’nun kredibilitesinin yeniden inşası olacaktır.

Okuma Önerileri

• Kitap: Martin Walker, The Cold War: A History, Holt Paperback, 1995.
• Makale: “Collective defence – Article 5”, NATO, https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_110496.htm (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).
• Makale: Edgar Buckley ve Ioan Pascu, “NATO’s Article 5 and Russian Hybrid Warfare”, Atlantic Council, https://www.atlanticcouncil.org/blogs/natosource/nato-s-article-5-and-russian-hybrid-warfare/ (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).
• Makale: Selin M. Bölme, ‘‘Soğuk Savaş’ta NATO-ABD-Türkiye Üçgeninde Askeri Üsler: Süreklilik ve Değişim”, Uluslararası İlişkiler, Cilt 9, No 34, 2012, s. 51-71.
• Makale: Sinem Ünaldılar Kocamaz, “Batı’yı Yeniden İnşa Etmenin Zorluğu Üzerine”, UİK Panorama, 17.02.2020 https://www.uikpanorama.com/blog/2020/02/17/batiyi-yeniden-insa-etmenin-zorlugu-uzerine-sinem-unaldilar-kocamaz/ (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).
• Rapor: Anika Binnendijk, Miranda Priebe, An Attack Against Them All? Drivers of Decisions to Contribute to NATO Collective Defense, RAND Research Reports, 2019 https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR2964.html (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).

İzleme Önerileri

• İnteraktif Harita: NATO Üyeleri, https://www.nato.int/nato-on-the-map/#lat=41.06664713957567&lon=28.946095595729375&zoom=0&layer-1 (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).
• Haber: “NATO’nun 5’inci maddesi… NATO 5’inci madde ne anlama geliyor?” TRT Haber 28.02.2020

https://www.trthaber.com/haber/guncel/natonun-5inci-maddesi-nato-5inci-madde-ne-anlama-geliyor-463711.html (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).

• Kısa Video: Serhat Güvenç, “Kolektif Savunma Nedir?”, Center for Turkish Studies, https://www.youtube.com/watch?v=FbdXvViVE2U (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).
• Belgesel: Cold War, CNN Documentary, https://www.youtube.com/watch?v=22KIQ1QNnhE&list=PL3H6z037pboGWTxs3xGP7HRGrQ5dOQdGc (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).

Dinleme Önerileri

• Podcast:  “The One Where We Talk About NATO at a Party”, Council on Foreign Relations, 26.02.2020 https://www.cfr.org/podcasts/one-where-we-talk-about-nato-party (Erişim Tarihi: 24 Kasım 2020).

Kolektif Savunma yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.