İnan Rüma arşivleri - Global Academy https://www.globacademy.org/tag/inan-ruma/ Global Academy Mon, 30 Nov 2020 21:56:06 +0000 tr hourly 1 https://wordpress.org/?v=6.6.2 Hazar Denizi Güvenliği https://www.globacademy.org/hazar-denizi-guvenligi/ Mon, 30 Nov 2020 21:56:06 +0000 http://www.secopedia.org/?p=3488 Yazar: İnan Rüma

Hazar Denizi Güvenliği yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Yazar: İnan Rüma

Hazar Denizi Güvenliği yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Ekolojik Güvenlik https://www.globacademy.org/ekolojik-guvenlik/ Mon, 30 Nov 2020 21:49:07 +0000 http://www.secopedia.org/?p=3486 Yazar: İnan Rüma

Ekolojik Güvenlik yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Yazar: İnan Rüma

Ekolojik Güvenlik yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Sağlık Güvenliği https://www.globacademy.org/saglik-guvenligi/ Mon, 30 Nov 2020 21:45:07 +0000 http://www.secopedia.org/?p=3484 Yazar: İnan Rüma

Sağlık Güvenliği yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Yazar: İnan Rüma

Sağlık Güvenliği yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Enerji Güvenliği https://www.globacademy.org/enerji-guvenligi-2/ Mon, 30 Nov 2020 21:42:44 +0000 http://www.secopedia.org/?p=3481 Yazar: İnan Rüma

Enerji Güvenliği yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Yazar: İnan Rüma

Enerji Güvenliği yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Birinci Dünya Savaşı https://www.globacademy.org/birinci-dunya-savasi/ Mon, 30 Nov 2020 21:37:12 +0000 http://www.secopedia.org/?p=3478 Yazar: İnan Rüma

Birinci Dünya Savaşı yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Yazar: İnan Rüma

Birinci Dünya Savaşı yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Gıda Güvenliği https://www.globacademy.org/gida-guvenligi/ Sat, 28 Nov 2020 19:13:54 +0000 http://www.secopedia.org/?p=1963 Yazar: İnan Rüma Son zamanlarda gündelik veya akademik/entelektüel sohbetlerde en sık rastlanan konulardan biri düzgün yemek yiyebilmek kaygısıdır. İnsanlar uygun fiyata temiz ve leziz gıdaya ulaşabilme arayışında yıpranıyorlar. Güvenliğin tehdit altında hissetmemek olduğu tanımından hareketle, gıda güvenliği de hiçbir tehdit hissetmeden gıdaya erişebilmek olarak tanımlanabilir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) gıda güvenliğini herkesin […]

Gıda Güvenliği yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Yazar: İnan Rüma

Son zamanlarda gündelik veya akademik/entelektüel sohbetlerde en sık rastlanan konulardan biri düzgün yemek yiyebilmek kaygısıdır. İnsanlar uygun fiyata temiz ve leziz gıdaya ulaşabilme arayışında yıpranıyorlar. Güvenliğin tehdit altında hissetmemek olduğu tanımından hareketle, gıda güvenliği de hiçbir tehdit hissetmeden gıdaya erişebilmek olarak tanımlanabilir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) gıda güvenliğini herkesin aktif ve sağlıklı bir hayat için kendi ihtiyaç ve tercihleri çerçevesinde yeterli, güvenli ve besleyici gıdaya her zaman fiziksel, toplumsal ve ekonomik erişimi olması şeklinde tanımlamaktadır. Yani, herkes her zaman güvenli gıdaya erişebilmelidir. Türkiye Diyetisyenler Derneği güvenli gıdayı “amaçlandığı biçimde hazırlandığında fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik özellikleri itibarıyla tüketime uygun besin değerini kaybetmemiş, raf ömrü süresince de fiziksel, kimyasal, biyolojik riskleri taşımayan gıda” olarak tanımlamaktadır. Bu çerçevede dört ana nokta öne çıkmaktadır: Bulunabilirlik, erişilebilirlik, kullanılabilirlik ve istikrar.

Bulunabilirlik bir ülkede tüketime hazır bulunan gıda miktarı ile ölçülmektedir. Erişilebilirlik ise bireylerin ve hanehalkının hazır bulunan bu gıdayı edinebilmesidir. Kullanılabilirlik bulunabilen ve erişilebilen gıdanın insanların hayatını idame ettirebilmesi için gerekli besini sağlayabilmesi ile ilişkilidir. İstikrar da insanların bu üç ölçüt çerçevesinde gıda güvenliğine sahip olduğunu bilmeleri ve geleceğe dair kaygı taşımamaları anlamına gelmektedir.

Yetersiz beslenmenin dünyada dağılımı.
Dünya nüfusunun %10’undan fazlası yetersiz beslenme sorunu yaşıyor.
Kaynak: FAO

Gıda yüzyıllardır tarım ve hayvancılık ile üretiliyor. Sanayileşme bir yandan bu üretimi çeşitlendirdi, çoğalttı ve geliştirdi; öte yandan doğayı aşırı kirletti. Nihayetinde, gıda güvenliğinde temel sorunlar doğal çevre kirliliği, iklim değişikliği, kontrolsüz nüfus artışı, tarımda işgücünün azalması/eğitimsizleşmesi, gıda israfı ve bunların etkisiyle artan gıda fiyatları olarak görünmektedir. Bugün dünyadaki gıda kaybının parasal bedeli yıllık 400 milyar dolar olarak hesaplanmaktadır, yani dünyanın ilk yirmi ekonomisinden biri olan Türkiye ekonomisinin büyüklüğünün yarısı civarında. Bunlar çerçevesinde sağlıklı gıdaya erişim, yetersiz beslenme veya açlık, obezite sorunları yaşanmaktadır.

Bir yandan yetersiz beslenme öte yandan obezitenin (vücutta aşırı yağlanma)  artışı dünyadaki eşitsizlik sorunun vahâmetini de göstermektedir. Nitekim gıda üretiminin temel ihtiyaçlara göre değil kâr hırsına yönelik gerçekleştirilmesinin sorunların temelini oluşturduğu söylenebilir. Bu anlamda, gıda güvensizliğinin bir ekonomik şiddet biçimi olduğu söylenebilir. Devletler arasındaki güç ilişkileri bağlamında düşünüldüğünde yetersiz beslenme/açlık sorunun bir jeopolitik şiddet olduğu da söylenmektedir.

Çizer: Yiğit Özgür

Gıda güvenliği ile ilgili ilk kapsamlı çalışmaya 1981 yılında rastlanıyor. 1950’lerin ve 60’ların gıda üretimi patlamasında sonra (1951-1971 arasındaki yirmi yılda üretim iki kat artmıştı) ortalama ömrün uzamasından da beslenen nüfus artışı (örneğin Afrika 1970’lerde bir kıtada kaydedilmiş en büyük nüfus artışını yaşamıştı) ile gıda arzında yetersizlikler oluştuğundan bahsedilir. Açlığın aslında daha yeni sona ermiş olduğu göz önüne alınmalıdır. 1950’lerde Avrupa kıtasında bile açlık henüz sona ermemişti. 1970’lere kadar artan üretimle fiyatlar da istikrarlı seyretti. Sonrasında ise açlık örneğin Hindistan ve Afrika gibi yok olmaya yüz tuttuğu yerlere geri döndü.

1980’lerden itibaren neo-liberal kapitalist küreselleşme bağlamında şirket ve finansallaşma temelli bir gıda üretim biçimi oluştu(rul)du. Büyük tarım şirketleri küreselleşerek geleneksel üreticilerin pazar paylarını azalttı. Gıda saklama ve ulaşım olanaklarında teknolojik gelişme ile küresel yapısal eşitsizlik sonucu az gelişmiş ülkelerden gelişmiş ülkelere gıda aktarılması arttı. Bunun az gelişmiş ülkelerdeki üreticilere kısmen faydası olmakla beraber ulusal pazarlarında gıda arzını düşürdü; yani az gelişmiş ülkelerde sağlıklı gıdanın bulunabilirliği ve erişilebilirliği azaldı. Özellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde insanların gıdalara erişimi de daha ziyade süpermarketler üzerinden olmaya başladı. Kimyasal gübre ve koruyucu kullanımının artması daha sonra genetik değiştirme uygulamaları ile de birleşerek üretilen miktarı, sağlık sorunlarını ve doğal çevre kirliliğini  arttırdı. Örneğin genetiği değiştirilmiş mısır, küresel ticarette en fazla yer alan ürünlerden biri oldu. Bir hortlak gibi yeniden beliren açlık ile mücadele dert iken, obezite (vücutta aşırı yağlanma) sorunu da ortaya çıkıverdi. Sonuçta, tarım yüksek ölçüde sanayileşti ve küreselleşti; yani yerel veya ulusal düzeyde gıda ihtiyacı için faydalanılmakta olan/faydalanılabilecek toprak ve emek küresel piyasaya örneğin palmiye yağı, soya yağı, şeker kamışı ve kanola satışı için kullanılır oldu. Bu son dört ürünün insan sağlığına zararları da giderek daha fazla anlaşılır ve ifade edilir hale geldi. Tarımın biyoenerji üretimi için kullanılmaya başlanması da not edilmelidir.

Obezite artışının aşırı kilo artışını bile geçtiğini gösteren grafikler
Kaynak: FAO

Gıda güvenliğinin uluslararası (askeri-siyasal) güvenlikle ilgili ilişkisi de hayati bir konudur. Bir ülkede oluşan gıda güvenliği sorunları ülke içinde çatışmalara yol açarak uluslararası güvenliği tehdit eden boyutlara erişebiliyor. Ne yazık ki hemen her konuda kötü örnek hâline gelen Suriye’de, iç savaşın patlak vermesinin hemen öncesinde gıda krizi yaşamıştı ve bu nedenle sıkıntıya düşen insanların yönetimi protesto etmeleri de bu hazin iç savaşa evrilmişti. Benzer şekilde çatışma ve savaş gibi askeri güvenlik sorunları da gıda güvenliğine aşırı zarar vermektedir.

Bu anlamda gıda güvenliği diğer güvenlik türleri ile de yakın ilişki içerisindedir. Örneğin kaçınılmaz olarak doğanın sağlığı yani çevresel güvenlik ile bağlantılıdır çünkü tarım doğanın bir parçası olarak yapılabilir. İstikrarlı bir şekilde bulunabilir, erişilebilir ve kullanılabilir gıdaların üretimi ekolojik güvenlik sağlanmadan mümkün görünmemektedir. İnsanların güvenilir gıdaya erişimi işsizlik, dar gelirlilik, sosyal güvencesizlik gibi ekonomik güvenlik sorunları ile doğrudan ilişkilidir.

Gıda güvenliğinin sağlanması için iki ana fâil devletler ve uluslararası örgütlerdir. Devletlerin rolü hâlâ asal. Nitekim tarım aslında hâlâ en fazla ulusal korumacılık uygulanan alanlardan bir tanesi olarak kabul ediliyor. Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa Birliği gibi başat fâiller bile tarım üretimlerine çeşitli korumacılık uygulamaları sağlıyorlar.Fakat, bu korumacılığın iktidarlara yakın grupların imtiyaz sahibi olması şeklinde tezahür etmesinin gıda güvenliği açısından etkin ve inandırıcı olmadığı da not edilmelidir. Devletin rolüne bir örnek olarak, 2013 yılında Hindistan Parlamentosu bütün yurttaşlara gıda hakkını tanıyan bir ulusal gıda güvenliği yasasını kabul etti. Ekonomik büyüme örneklerinden biri olarak alkışlanan Hindistan’da beş yaş altındaki çocukların üçte birinin yetersiz beslendiği bilinmektedir. Her hâlükârda, korumacı veya liberal herhangi bir siyasetin herkesin her zaman güvenilir gıdaya erişiminin sağlanması için oluşturulması ve uygulanması gerektiğinin altı çizilmelidir.

Yetersiz beslenme 2015 sonrasında yeniden artışa geçti (salgın öncesi)
Kaynak: FAO

Uluslararası örgütlerin rolleri düşünüldüğünde, bu örgütlerin küresel sermaye ve başat devletlerden bağımsızlaşabilen etkileri üzerinde durmak gerekir. Küresel gıda sorunlarının Dünya Ticaret Örgütü içerisinde devletlerararası uzlaşmazlıkları arttırdığı biliniyor. Yükselen güçler denilen devletlerin başat devletlere eklenmesi ve çoktaraflılığın böylece yaygınlaşması ile küresel gıda güvenliği arasındaki ilişki tartışmalı görünüyor. Öte yandan, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) gıda güvenliği çabaları açısından asal görünüyor. Aşağıdaki belgeseller altında paylaşılan bu örgütün çalışmalarına dair videolara göz atılabilir. Uluslararası ve ulusal sivil toplum örgütlerinin rolü de azımsanmamalıdır: Tanımlamalardan bilgilendirmeye, kamuoyu oluşturmaktan siyasetleri etkilemeye kadar birçok düzlemde sivil toplum örgütleri gıda güvenliği için asal görünüyorlar.

Sonuçta, insanlar doğru düzgün karnını doyurabilmek istiyorlar. Bu küresel, ulusal ve yerel düzeylerde gıda güvenliğinin sağlanması ile mümkün. Gıda güvenliği, doğayla uyumlu ve ihtiyaçlara yönelik üretim ile insanların güvenli gıdalar üzerine bilgilenmesi ve bilinçlenmesi ile mümkündür. Devletler, uluslararası örgütler ve sivil toplum kuruluşları bu konuda çeşitli çalışmalar yürütmekteler. Gıda güvenliği ana odak doğa ile uyum ve insanların ihtiyaçları olduğu ölçüde sağlanabilir.

Okuma Önerileri

İzleme Önerileri

Dinleme Önerileri

Gıda Güvenliği yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Ekonomik Güvenlik https://www.globacademy.org/ekonomik-guvenlik/ Fri, 27 Nov 2020 10:16:17 +0000 http://www.secopedia.org/?p=726 Yazar: İnan Rüma   Güvenlik insanların kendisini tehdit altında hissetmemesidir. İnsanların giderek en büyük tehdit alanı olarak hissettikleri ekonomik güvenlik ile ilgili yaygın dört tanım vardır. Birincisi, bir ülkenin kendisini askeri olarak savunabilmesi için gerekli ekonomik ilişkiler içerisinde olabilmesi, örneğin silah ve teknoloji edinebilmesidir. Bu tanım güvenliği askeri anlamda ele alır ve ekonomiyi de ticaret […]

Ekonomik Güvenlik yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Yazar: İnan Rüma  

Güvenlik insanların kendisini tehdit altında hissetmemesidir. İnsanların giderek en büyük tehdit alanı olarak hissettikleri ekonomik güvenlik ile ilgili yaygın dört tanım vardır. Birincisi, bir ülkenin kendisini askeri olarak savunabilmesi için gerekli ekonomik ilişkiler içerisinde olabilmesi, örneğin silah ve teknoloji edinebilmesidir. Bu tanım güvenliği askeri anlamda ele alır ve ekonomiyi de ticaret ve yatırım üzerinden tanımlar. İkinci tanım da gene askeri-siyasi güvenlik bağlamında düşünülmektedir. Buna göre, ekonomik siyaset araçlarının savunma veya saldırı amacıyla kullanılması, örneğin boykot, ambargo, enerji arzının kısılması ve benzeri hareket ve yaptırımlar kastedilmektedir. Üçüncü tanım da rakip veya hasımların güvenliğine ekonomi yoluyla zarar vermeyi içerir ve jeoekonomi terimini kullanmayı tercih eder. Jeoekonomi terimi ile ekonomide korumacı siyasetler ile ekonomik güç analizi üzerinden ekonomik güvenlik tanımlanır. Böylece, devletlerin güç birikimi amaçlı olarak ekonomik araçları kullandığını/kullanması gerektiği öne sürülür ve dolayısıyla liberallerin serbest piyasa ve serbest ticaret ile genel bir iyilik üretileceği iddiasının geçersizliği gösterilmeye çalışılır. Dördüncü tanım ise ekonomik güvenliği geniş anlamıyla küresel ekonomik, sosyal ve ekolojik istikrarsızlık çerçevesinde ele alır.

Bu son tanım bağlamında Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (International Labour Organization-ILO) tanımı da düşünülebilir: Ekonomik güvenlik eğitim, sağlık, barınma, bilgi edinme, sosyal koruma gibi temel sosyal güvenlik ve iş hayatı ile ilgili güvenliktir. İş hayatı ile ilgili güvenlik de gelir, temsil, iş piyasası, istihdam, işyeri güvenliği ve mesleki eğitim gibi ögeleri içerir. Bu tanım temel bir ayrıma işaret eder: Devletlerin veya ulusal veya küresel şirketlerin güç biriktirmesi ile insanların güvenliği arasındaki ilişki. Dolayısıyla, ilk üç tanımdaki devlet merkezlilikten farklı olarak insan merkezli olarak hareket edilmektedir.

Pawel Kuczynski’nin Dollar başlıklı eseri

Devlet merkezli dış politika ve güvenlik çalışmalarının tarihsel olarak bir ekonomik güvenlik boyutu olageldiği söylenebilir. Antik dönemin modern dönemde de ününü koruyan Çinli düşünürü Sun Tzu’nun Savaş Sanatı başlıklı meşhur kitabında, kısıtlı kaynakların stratejik kullanımı, amaca uygun teşvikler yaratılması gibi ekonomik güvenlik ögelerini izlemek mümkündür. Hakezâ, devletin güç ilişkileri çerçevesinde güç birikiminin hep bir ekonomi politik boyutu olagelmiştir. Örneğin, sanayileşme ve özellikle askeri güvenlik ile de ilişkili olan teknoloji üretimi ve ağır sanayi ulusal güvenlik için asal görülmüştür. Nitekim ekonomik güvenlik tanımları içerisinde de ekonomik kapasite ile askeri kapasite arasında bir ilişki gözlemlemek mümkündür.

Devletlerin ulusal çıkar bağlamında belirlediği güvenlik siyasetleri hep ulusal ve uluslararası ekonomi politik boyutu göz önüne almak durumunda kalmıştır. Örneğin, ABD ve Britanya’nın ana güvenlik stratejileri üzerine yapılan geniş çaplı bir araştırmada, bu ülke üretimlerinde yer alan fâillerin ekonomi politik amaç ve stratejilerinin etkileri saptanmıştır; ihracata yönelik faaliyet gösteren fâiller küresel ihracat rekabetinde yer aldıklarından sürekli dış pazar arayışındadır. Bu nedenle, uluslararası müdahaleci siyasetleri desteklemişlerdir. Bunun zıttında ise, iç pazara yönelik faaliyet yapanlar bulunmaktadır ve daha ziyade dışa kapalılık anlayışını dışavurmuşlardır. Belirlenen ve her hâlükârda ulusal çıkar olarak savunulan güvenlik siyasetleri de hükümetlerin hangi grupla nasıl bir ilişkisi olduğundan etkilenmiştir.

Ekonomik güvenlik tanımları güncel dünyada somut olarak örneklenebilir. Amerika Birleşik Devletleri Trump yönetimi altında (iken) (jeoekonomi de denilen) ekonomik milliyetçi siyasetler izlemiştir. Bu siyasetleri ilân eder ve uygularken ana amacının da Amerikalı çalışanların ekonomik güvenliğini sağlamak olduğunu iddia etmiştir. Bu iddiaya göre, Çin Halk Cumhuriyeti Amerika’nın serbest piyasa ile serbest ticaret düşüncelerini suiistimal ederek, Amerikan piyasalarında Amerikan ürünlerine karşı haksız bir rekabet avantajı elde etmektedir ve bu da Amerikalı çalışanların işsizlik veya düşük ücret gibi ekonomik güvenlik sorunlarıyla karşılaşmasına yol açmaktadır. Ticaret savaşları denen ekonomik korumacı önlemlerle ABD, Çin’in ekonomik güç ve etkinliğini azaltmayı amaçlamaktadır. Bu anlamda, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün tanımındaki gibi çalışanların iyiliğini temel alan bir söyleme rağmen, ABD’nin aslında devlet düzeyinde rakip veya hasımların güç ve güvenliğine zarar vermeyi amaçlayan bir siyaset izlediği söylenebilir. ABD’nin bunu savunma amaçlı yaptığı söylemi ile Çin’in bunu bir saldırı olarak algıladığını ifade etmesi de not edilmelidir. Askeri güvenlik bağlamında olduğu gibi savunma ve saldırı tanımları pozisyon ve fâillere göre değişmektedir.

Türkiye de Trump yönetiminin benzer bir tavrı ile bir ekonomik güvenlik sorunsalına dahil olmuştu. Trump’ın sık kullandığı bir iletişim aracı olan Twitter mecrasında da ifade ettiği gibi Türkiye’nin çelik ve alüminyum ihracatına gümrük vergileri arttırılmıştı. Aşağıda görülebileceği gibi, bu uygulamalar, açıkça Türkiye ile ilişkilerin iyi olmadığı ifadesi ile siyasi ilişkiler bağlamına da atıfta bulunmaktadır. Dahası, Türk lirasının değer kaybetmesi Amerikan dolarının yani Amerikan yönetiminin gücü olarak gösterilmektedir. Bu iletinin ekonomik güvenliğin ögeleri olarak dış ticaret ve paranın değerinin siyasî güvenlik ile ilişkisinin net bir örneği olduğu söylenebilir.

Aynı şekilde, Trump Suriye iç savaşında uyguladığı siyasetin amaçları çerçevesinde Türkiye’ye açık bir ekonomik güvenlik tehdidi ifade etmişti. Aşağıda görülen iletisinde Amerika’nın Suriye’den çekilmesi esnasında “eğer Kürtlere saldırırsa” Türkiye’yi ekonomik olarak yıkmakla tehdit etmesi, siyasi bir amaca ulaşmak için ekonomik ilişkileri bir tehdit veya saldırı amaçlı kullanmaya sarih bir örnek teşkil etmektedir.

Sonuçta, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün  tanımı çerçevesinde ekonomik güvenlik kavramına toplum ve insan düzeyinde yaklaşmak anlamlı görünmektedir. Silahlı çatışma alanları dışında yaşayan milyarlarca insanın temel sorunu istihdam ve sosyal güvenlik olarak ifade ettiği görülmektedir. Ekonomik güvenlik insanların temel ihtiyaçları olan gıda, giyim, barınma, sağlık hizmetlerine erişim gibi ögeler üzerinden tanımlanabilir. Dolayısıyla, devletin ekonomik güvenlik sağlaması da yurttaşlarının temel ihtiyaçlara erişimini arttırmak olarak görülebilir. Bu anlamda kavram, gıda güvenliği, sağlık güvenliği ve ekolojik güvenlik ile de yakından ilişkilidir.

Daha fazlası için:

Okuma Önerileri

  • Kitap: Narizny, Kevin, The Political Economy of Grand Strategy, New York, Cornell University Press, 2007.
  • Makale: Cable, Vincent, “What is International Economic Security”, International Affairs, Cilt 72, No 1, 1995, s. 305-324.
  • Makale: Mesjasz,  Krakov, “Ekonomik Güvenlik”, Uluslararası İlişkiler,  Cilt  5, No. 18, Yaz 2008, s. 125-150.
  • Öykü: Kemal, Orhan,Ekmek Kavgası, İstanbul, Everest Yayınları, 2020.
  • Roman: Steinbeck, John, Gazap Üzümleri, çev. Belkıs Dişbudak, İstanbul, Sel Yayıncılık, 2015.

İzleme Önerileri

Dinleme Önerileri

Ekonomik Güvenlik yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Balkanlarda Güvenlik https://www.globacademy.org/balkanlarda-guvenlik/ Thu, 26 Nov 2020 14:31:31 +0000 http://www.secopedia.org/?p=206 Yazar: İnan Rüma Balkanlar’da bal da akar kan da, tipik deyişi bir Amerikan filminin adına bile ilham kaynağı olacak kadar yaygınlaştı 1990’larda, çünkü Avrupa kıtasında İkinci Dünya Savaşı’ndan beri yaşanmamış bir kan banyosuna maruz kaldı eski Yugoslavya’nın yurttaşları. 1991’de Hırvatistan’da başlayan savaş 1999’da NATO’nun Kosova bombardımanı ile sona erdi, ama Balkanlar’da yaşayan insanların hayatını sürdürmesini […]

Balkanlarda Güvenlik yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Yazar: İnan Rüma

Balkanlar’da bal da akar kan da, tipik deyişi bir Amerikan filminin adına bile ilham kaynağı olacak kadar yaygınlaştı 1990’larda, çünkü Avrupa kıtasında İkinci Dünya Savaşı’ndan beri yaşanmamış bir kan banyosuna maruz kaldı eski Yugoslavya’nın yurttaşları. 1991’de Hırvatistan’da başlayan savaş 1999’da NATO’nun Kosova bombardımanı ile sona erdi, ama Balkanlar’da yaşayan insanların hayatını sürdürmesini zorlaştıran çok yönlü güvenlik tehditleri devam etti. Bu ansiklopedide bahsedilen hibrit savaştan gıda güvenliğine, organize suçlardan ekonomik güvenliğe her türlü güvenlik tehdidi Balkanlar’da hâlâ yıkıcı sorunlar olarak varlığını sürdürmektedir.

Balkanların Haritası
Kaynak: https://www.britannica.com/place/Balkans

Balkanlar’da son otuz yıl hazin bir yıkımın öyküsüdür. Komünist parti yönetimleri sonrası çok partili demokrasiye ve serbest piyasa ekonomisine geçiş oldukça sorunlu geçti. Yugoslavya’nın insan havsalasını zorlayan ölçülerde kanlı dağılması ile bölge 1990’larda etnik temizlik denen kitlesel katliamlar, can havlinde mülteciler ve yanan köyler hatta şehirlerle hafızalara kazındı. 2001’de Makedonya’da çatışmaların çıkar çıkmaz sonlandırılmasının ardından 21.Yüzyıl’da geçen 20 senede silahlı çatışma olmadı. Bölge barış ve refah anlamına gelen Avrupa Birliği ve NATO üyeliği yoluna girmişti. 2000’lerde kısa süren bu umut da 2008 sonrasındaki küresel kriz ortamında zayıfladı.  İnsanların yaşam mücadelesinde ekonomik, ekolojik ve insani güvenlik tehditleri artarak devam etti.

1912-13 Balkan Savaşları’ndan beri tipik güvenlik ikilemi örneklerinden biri olarak gösterilen Balkanlar üzerine değişen güç dengeleri ve sonuçları düzenli olarak çalışılmıştır. Balkan devletleri küçük, birçok yer gibi geç sanayileşmiş ve eğitimsiz kırsal nüfus ağırlıklı, büyük güçlere coğrafi olarak yakın dolayısıyla onların toprak rekabeti ve güç mücadelelerine maruz, ulusal birliği zayıf ülkeler olarak dünyaya geldiler. Bu halleriyle de kendilerini hep güvensiz hissettiler ve güvenlik ihtiyaçları için genelde dış destek arayışında oldular. Birinci ve İkinci Dünya Savaşları ile Soğuk Savaş’ın etkilerini hep yakıcı şekilde hissettiler. Soğuk Savaş’ın bitişiyle 1990’lara gelindiğinde ise, sıra dünya düzeninin değişimindeki geçiş sürecinin sıkıntılarına gelmiş oldu.

Sosyalist Federal Yugoslavya Cumhuriyeti’nin yaklaşık on yılda bir yapılan (1963, 1974) düzenli anayasa reformlarının sonuncusu çok partili demokrasi ve serbest piyasa ekonomisine geçiş dönemine denk geldi ve tamamlanamadı. Tek parti yönetiminin organlarına cumhuriyetler ve özerk bölgeler düzeyinde hakim olan milliyetçilerin uzlaşmazlığı ve çatışması ülkenin dağılmasına yol açtı. Bu kanlı dağılmanın en çetrefil, kanlı ve kahredici safhası ise en büyük nüfus Müslüman Boşnaklar olmasına rağmen hiçbir etnik grubun çoğunluk olmadığı kadar çok kültürlü Bosna-Hersek’te meydana geldi.

1992’de Bosna-Hersek bağımsız bir devlet olarak tanınmasının hemen ardından Sırp ve Hırvat milliyetçileri tarafından saldırıya uğramış ve askeri gücü zayıf olan Bosna-Hersek devleti bu saldırıya mukabele etmekte yetersiz kalmıştı. Sivillere saldırının delirtici bir rutin hale gelmesi büyük bir uluslararası tepki yaratmıştı. 1984 yılında Kış Olimpiyatları’nın düzenlendiği yani olimpik kent olan Saraybosna, 5 Nisan 1992-29 Şubat 1996 arasında bin günden fazla kuşatma altında kaldı.  Bu kuşatma altında hayatı sanat ve spor dahil her yönüyle sürdürmeye çalışan Saraybosnalılar kritik altyapı güvenliği konusunda hayranlık uyandırıcı bir direniş sürdürdüler.

Savaştan önce nüfusu kabaca 4,5 milyon olan ülkede yüz binden fazla insan hayatını kaybetti, sadece Saraybosna’da on binden fazla. Katliamların sonucu toplu mezarların açılması ve cenazelerin tanımlanması süreci hâlâ devam etmektedir. 11-12 Temmuz 1995’te Srebrenica’da yedi binden fazla erkek ve erkek çocuğun Sırp milliyetçi güçlerce bir seferde katledilmesi uluslararası savaş suçları mahkemesi tarafından soykırım olarak tanımlandı ve soykırımın bireysel suç olarak görüldüğü davaların sonucunda fâillerin bir kısmı hüküm giydiler. Srebrenica soykırımının doğurduğu dev uluslararası tepki sonucunda savaşın sonunu NATO önderliğindeki bir uluslararası müdahale getirmişti ve ülkede bir uluslararası yönetim kurulmuştu. Sonuçta, hem devletler arası, hem devlet içi çatışmanın hem de uluslararası askeri müdahale örneği oldu o küçük ve güzel Bosna-Hersek. Uluslararası müdahale ve yönetim ülkenin toprak bütünlüğünü korudu ama egemenliğini zedeledi ve en nihayet toplumsal birlik savaşın bitişinden 25 sen sonra bile hâlâ sağlanamadı. Genelde eş anlamlıymış gibi kullanılan toprak bütünlüğü, egemenlik ve birlik kavramlarının aynı olmadığı ve birbirlerine zarar verebildiğinin örneği oldu tüm acılarıyla Bosna-Hersek.

6 Nisan 1992’de barış yürüyüşü yapan silahsız sivillere Sırp milliyetçilerinin ilan ettiği Bosna Sırp Ordusu keskin nişancıları tarafından açılan ateş ve mukabele etmeye çalışan Bosna-Hersek resmi ordusu askeri , Kaynak: https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2018/jul/13/siege-of-sarajevo-ian-traynor-maggie-okane-1993

Kosova da tipik bir kendi kaderini tayin hakkı veya ayrılıkçılık tartışmaları örneği olageldi. Balkan Savaşları sonrasında Sırbistan’da kalmış, Sosyalist Federal Yugoslavya Cumhuriyeti içinde giderek gelişen bir özerklik sahibi olmuş (özellikle 1974  Anayasası ile) bu bölge 1989’da Sırp milliyetçilerinin ele geçirdiği (Yugoslavya içinde) Sırbistan devlet aygıtının özerkliğini kaldırması sonucunda bir çatışma alanı olmuştur. Yugoslavya dağılırken bağımsızlık ilan etmiş, cumhuriyet statüsünde olmadığı için tanınmamış, çatışmaların artması üzerine 1999’da NATO müdahalesi ile Sırbistan çekilmek zorunda kalmıştır.  2008’de yeniden bağımsızlık ilan etmiştir ve hâlihazırda 114 ülke tarafından tanınmaktadır. Sırbistan’dan bağımsızlık sağlanmış, ama egemenlik sağlanamamıştır. Tanınma sorunun da etkisiyle, devlet kapasitesi ve kamu düzeni ciddi bir zaaf gösterdiği iletilmektedir. Kosova’nın bağımsızlığının tanınması ve etkin bir devlet kapasitesi kurulması sorunsalı birçok açıdan bir güvenlik tehdidi olmaya devam etmektedir.

Sislej Xhafa, Coffin with loto

Özellikle Bosna-Hersek ve Kosova’daki çatışmalar Soğuk Savaş sonrası dönemde Avrupa güvenliğine oluşturduğu tehdit nedeniyle dünya düzenini zorlayan vakalar olarak tarihe geçti. Bu da uluslararası müdahaleyi davet etti. Sonucunda, bireylerin ve grupların köy veya kentte yaşadıkları hayati tehlikelerin ele alınması uluslararası-kıta-bölge-grup-birey hiyerarşisinde tezahür etti. Zaten insani müdahale başlığı ve dolayısıyla tartışmaları ile yapılan bu uluslararası müdahaleler insani güvenlik tartışmalarını besledi. Hatta günümüzde muhafazakâr iktidar ve malum eseri Brexit ile bilinen Britanya’da İşçi Partisi umut veren yeni sol adı altında ve vaatkâr Tony Blair liderliğinde iktidardayken bu sorunlara atıfla da etik dış politika söylemini kullanmıştı.

Uluslararası işbölümünün sonucu olarak Balkanlar Avrupa Birliği’nin en büyük dış etkinliği oldu. Avrupa Birliği’nin genişleme sürecinin barış ve demokrasi yönünde dönüştürücü etkisi sıklıkla zikredildi. Küresel krizin Avrupa’daki yansımalarının da etkisiyle geciktikçe etkisi azımsanan Avrupa genişlemesi hâlâ en önemli güvenlik sağlayıcı uluslararası süreç olarak görülmektedir. AB’nin özellikle önemsediği konular da savaşların sona ermesinden sonra önem kazanan organize suçlar ve daha sonra da terörizm olageldi. Terörizm kavramı Balkan devletlerinin Avusturya-Macaristan ve Osmanlı gibi çokuluslu imparatorluklardan bağımsızlık mücadelesinde uygulanan çete savaşlarına kadar götürülmektedir. Bu bağımsızlıklar sonrasında da örneğin Yugoslavya kurulduğunda, 1934’te kral Alexander Fransa ziyaretindeyken milliyetçiler tarafından suikasta uğramış ve o esnada yanında bulunmakta olan Fransız dışişleri bakanı Louis Barthou ile beraber öldürülmüştür. İmparatorlukların sona ermesi Balkanlar’da devletler arasında veya içinde şiddeti sona erdirmemişti nitekim. Avrupa’da güncel terörizm tartışmaları daha ziyade köktendinci şiddet özellikle de “Cihadist” denilen gruplar üzerine olduğundan, bu grupların Balkanlar’daki Müslümanlar özelinde örgütlenmeleri ve eylemleri araştırma ve tartışma konusu olmuştur. Ciddi bir oranda olduklarına dair bir bulgu kaydedilmedi. 

NATO genişlemesi de Balkanlar’da durakladı. Sovyetler Birliği’nin ardılı Rusya Federasyonu üzerine odaklanmak Doğu Avrupa’ya hızlı bir genişleme yarattı ve Balkanlar çatışmaya rağmen geri planda kaldı. NATO için yeni güvenlik tehditlerinin devlet düzeyinde ve konvansiyonel savaş olmadığı söylense de, bu yeni tehditlerin cirit attığı Balkanlar ilgi çekemedi. Kadim üyeler Türkiye ve Yunanistan’a ek olarak Arnavutluk, Bulgaristan, Hırvatistan, (Kuzey) Makedonya üyedir.

Balkanlar her zaman Avrupa güvenliği için asal olmuştur. Temel (dar bakışlı) jeopolitik açısından da bakılsa, daha geniş çaplı insani güvenlik açısından da bakılsa, durum bu olagelmiştir. Güvenlik risk ve tehditleri hâlâ sürmekte olan etnik sorunlar, yakın geçmişte yaşanan şiddetin bir türlü giderilemeyen izleri, kamu düzeninin zayıflığı yani devlet kapasitesi sorunu, organize suçlar, terörizm, göç, yoksulluk ve hava kirliliği olarak söylenebilir. Priştine, Zagreb, Saraybosna, Sofya ve Belgrad dünyanın havası en kirli 15 kenti arasındadır. Yani olanca yeşilliğine rağmen dünyanın havası en kirli 15 kentinin içte biri Balkanlar’daki beş başkenttir.

Havası En Kirli Şehirler
 Kaynak: IQAir AirVisual

Bu ansiklopedide bahsedilen her türlü güvenlik tehdidi Balkanlar’da hâlâ yıkıcı sorunlar olarak varlığını sürdürmektedir. Ekonomik güvenlik sorunları yoksulluk yaratmakta; yoksulluk toplumsal gerilimlerin, organize suçun, terörizmin ve göçün kaynağı olmakta; Ekolojik güvenlik sorunları Sağlık güvenliği risklerini tetikleyerek halk sağlığını tehdit ediyor.  Sonucunda başarabilen herkes memleketini terk ediyor. Göç yoluyla gençliğini yani geleceğini kaybetmek Balkanlar’da en önemli tehdit olarak görünmektedir. 

Okuma Önerileri:

  • Kitap: Tanıl Bora, Milliyetçiliğin Provokasyonu, İstanbul, İletişim Yayınları, 2020, 3. Baskı.  
  • Kitap: Tanıl Bora, Bosna Hersek Yeni Dünya Düzeninin Av Sahası, İstanbul, İletişim Yayınları, 2018, 2. Baskı.  
  • Roman: Necati Cumalı, Viran Dağlar, İstanbul, Cumhuriyet Kitapları, 2011, 16. Baskı.

İzleme Önerileri:

  • Belgesel: Bosnia and Herzegovina: an ethnically divided country, DW Documentary https://www.youtube.com/watch?v=lHSO0RQFRe8 (Erişim Tarihi: 26 Kasım 2020).
  • Belgesel: Death of Yugoslavia, BBC, https://www.youtube.com/watch?v=vDADy9b2IBM (Erişim Tarihi: 26 Kasım 2020).
  • Belgesel: Rumeliye Elveda -2- BELGESEL 100. Yılında Balkan Bozgunu, Taha Akyol https://www.youtube.com/watch?v=k-yeDM5f2gk (Erişim Tarihi: 26 Kasım 2020).
  • Film: The Perfect Circle (Kusursuz Çember), 1997.
  • Film: Ulysses’ Gaze (Ulysses’in Bakışı), 1995.
  • Film: No Man’s Land (Tarafsız Bölge), 2001.
  • Film: Before the Rain (Yağmurdan Önce), 1994.  
  • Film: Twice Born (Sen Dünyaya Gelmeden), 2012.
  • Film: Göç Yolu (Elveda Balkanlar), 2018.

Dinleme Önerileri:

Balkanlarda Güvenlik yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Kritik Altyapı Güvenliği https://www.globacademy.org/kritik-altyapi-guvenligi/ Thu, 26 Nov 2020 14:21:56 +0000 http://www.secopedia.org/?p=190 Yazar: İnan Rüma

Kritik Altyapı Güvenliği yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]> Yazar: İnan Rüma

Kritik Altyapı Güvenliği yazısı ilk önce Global Academy üzerinde ortaya çıktı.

]]>